ទ្រឹស្តីទេវរាជ៖


Devaraja

អ្នកប្រវត្តិវិទូ និងអ្នកសិក្សាស្រាវជ្រាវ អំពីប្រវត្តិសាស្ត្រខ្មែរ តែងតែនាំគ្នានិយមមូលមតិជឿយល់ថាការគោរពបូជាទេវរាជ (devajara) ជាការវិវឌ្ឍនៃព្រហ្មញ្ញសាសនា ក្នុងសម័យព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២។ គេយល់ថាដើម្បីអះអាងប្រកាសខ្លួនជាស្ដេចពេញសិទ្ធិ ដើម្បីបញ្ចេញបង្ហាញ ឥទ្ធិពលមហិទ្ធិឫទ្ធិ ឲ្យប្រជានុរាស្ត្រ កោតខ្លាចគោរពទទួលស្គាល់ ដើម្បីបញ្ជាក់ភាពឯករាជ្យ របស់កម្ពុជា ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ ត្រូវតែរៀបចំធ្វើពិធីសាសនា នៅភ្នំគូលែន។ គឺព្រះអង្គបានតាំងខ្លួនជាព្រះមហាក្សត្រផង ជាព្រះអាទិទេពផង។

ទ្រឹស្ដីនេះសមហេតុសមផលត្រឹមត្រូវណាស់។ តែបើយើងយកទ្រឹស្ដីទេវរាជ ដោយសំអាងទៅលើសិលាចារឹកស្តុកកក់ធំ មកសិក្សារិះគិតពិចារណាឲ្យបានវែងឆ្ងាយបន្តិច ជំនឿនិងការគោរពទេវរាជ មិនមែនកម្រិតឈប់ចប់ត្រឹមតែលើសាសនា និងលើរូបព្រះមហាក្សត្រប៉ុណ្ណោះនោះទេ។ ថ្ងៃធ្វើពិធីបុណ្យសក្ការបូជាគោរពថ្វាយ ចំពោះព្រះទេវរាជនៅភ្នំគូលែន ក្នុង គ.ស ៨០២ អាចចាត់ទុកជាទិវាខ្មែរឯករាជ្យរំដោះចាកផុតពីអាណានិគមជ្វាស្នាវ៉ា និងក៏ជាថ្ងៃដែលខ្មែរបានប្រកាសអនុវត្តគោរព ទ្រឹស្ដី គោលការណ៍ នយោបាយថ្មីសម្រាប់កសាងប្រទេសជាតិដែរ។ ទេវរាជ ជាឈ្មោះគម្ពីរក្បួនខ្នាត ទ្រឹស្ដីនយោបាយខ្មែរ សម្រាប់រៀបចំគ្រប់គ្រង ប្រទេសជាតិ។

ការបែងចែកអំណាច សាសនាដែលតំណាងទៅដោយវណ្ណៈ ព្រាហ្មណ៍គ្រាន់តែជា មូលដ្ឋានសម្រាប់ប្រមូលផ្ដុំប្រជានុរាស្ត្រ និងជាប្រភព សម្រាប់បង្កើតបញ្ចេញច្បាប់ទ្រឹស្ដីគោលគំនិត នយោបាយប៉ុណ្ណោះ។ ឯព្រះមហាក្សត្រដែលជាទេវរាជ ជាអ្នកយកច្បាប់យកគោលគំនិត ទ្រឹស្ដីនយោបាយ ទាំងនោះមកអនុវត្តប្រតិបត្តិ។ បើយើងនិយាយ និងប្រើតាមភាសាទំនើបថ្មី បច្ចុប្បន្នក្រុមព្រាហ្មណ៍បុរោហិត ដែលតំណាងដោយព្រាហ្មណ៍សិវកឥវលិយៈ ជាអ្នកធ្វើច្បាប់ ឬ ជារដ្ឋសភា។ ចំណែក ព្រះមហាក្សត្រវិញ ព្រះអង្គមិនធ្វើច្បាប់ទេ។ ព្រះអង្គ ជាអ្នកគោរព និងអនុវត្តធ្វើតាមសេចក្ដីបញ្ញត្តិរបស់ច្បាប់។ ព្រះមហាក្សត្រ ស្ថិតនៅក្រោមអំណាចច្បាប់។ ព្រះអង្គជា តំណាង អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ។ ដូច្នេះ ក្នុងការរៀបចំគ្រប់គ្រងប្រទេសកម្ពុជា អ្នកគ្រប់គ្រងឬ អ្នកដឹកនាំខ្មែរ ជំនាន់ព្រះបាទជ័យវរ្ម័នទី២ បានបែងចែកអំណាចជាពីរ ៖ អំណាចនិតិបញ្ញត្តិ និងនីតិប្រតិបត្តិ។ របៀបបែងចែកអំណាចត្រូវបានព្រះមហាក្សត្រខ្មែរ ធ្វើសច្ចាប្រណិធានថាគោរពអនុវត្តធ្វើតាមតរៀងទៅអនាគត។ នេះគឺជាមូលដ្ឋាន និងជាគ្រឹះនគរខ្មែរ។

ការរៀបចំស្ថាប័នជាតិ ការបែងចែកអំណាចនាំមកនូវការរៀបចំស្ថាប័ន។ស្ថាប័ន នេះមានទាក់ទងទៅនឹងការកំណត់ មុខងារកិច្ចការរបស់ក្រុមព្រាហ្មណ៍បុរោហិត និងព្រះមហាក្សត្រ។ ក្រុមព្រាហ្មណ៍ មានភារកិច្ចក្នុងការគោរពរៀបចំធ្វើពិធីបុណ្យ ឲ្យបានត្រឹមត្រូវ ទៅតាមច្បាប់វិន័យ។ ព្រាហ្មណ៍ក៏ត្រូវពិនិត្យ ត្រួតត្រាការអនុវត្តទាំងនោះដែរ។ ហើយករណីយកិច្ចដ៏ធំមួយទៀតរបស់ព្រាហ្មណ៍គឺការអប់រំបង្ហាត់បង្រៀន ព្រះរាជវង្សានុវង្ស និង ផ្ដល់យោបល់គោលគំនិតល្អ ដល់ព្រះមហាក្សត្រ។

រួមសេចក្ដីមក ក្រុមព្រាហ្មណ៍ជាអ្នកថែរក្សាការពារច្បាប់ ធម្មវិន័យក្រឹត្យក្រមក្បួនខ្នាតគម្ពីររបស់ខ្មែរ។ ទិដ្ឋភាពត្រង់នេះ សិលាចារឹកស្តុកកក់ធំ បានបញ្ជាក់ច្បាស់លាស់។ រី ស្ថាប័នដែលជាប់ទៅនឹងព្រះមហាក្សត្រ ឬ អំណាចនីតិប្រតិបត្តិ យើងឃើញមានការបង្កើតក្រុមនាម៉ឺនមន្ត្រី ការរៀបចំសង្គម ការបែងចែករៀបចំទឹកដីភូមិស្រុក និងការបែងចែកធនធាន។

ការស្ថាបនាជាតិ ក្នុងទ្រឹស្ដីទេវរាជក្នុងសិលាចារឹកស្តុកកក់ធំ ពាក្យស្ថាបនាជាពាក្យសំខាន់មានតម្លៃ និងអត្ថន័យធ្ងន់ធំទូលំទូលាយជាងគេ។ ពាក្យស្ថាបនាជា គន្លឹះធំក្នុងទិសដៅនយោបាយកសាងជាតិរបស់ខ្មែរ។ អ្នកដឹកនាំខ្មែរ ត្រូវស្ថាបនាធ្វើដូចម្ដេចឲ្យប្រទេសចម្រុងចម្រើនឲ្យពលរដ្ឋ មានបានសម្បូរសប្បាយចាកផុតពីភាពទុរគត ក្រីក្រតោកយ៉ាកព្រាត់ប្រាសក្រុមញាតិគ្រួសារ។ ការបែងចែកអំណាច រៀបចំស្ថាប័នដាក់គោលការណ៍នយោបាយថ្មី ឲ្យសមស្រប ស៊ីសង្វាក់ ប្រទាក់ប្រទងប្រទាញគ្នាទៅវិញទៅមកត្រូវធ្វើឡើងក្នុងគោលបំណងស្ថាបនា កសាងជាតិ។ ការកសាងទាំងនេះ មិនមែនអនុវត្ត ដោយមិនបានគិតគូរល្អល្អិតល្អន់នោះទេ។ គេក៏មិនមែនធ្វើឲ្យឃើញចេញមានតែរូបរាងទុក សម្រាប់បង្អួតឲ្យគេកោតសរសើរឡើយ។ ការស្ថាបនានេះស្ថិតនៅលើការគាស់ឆ្ការព្រៃទឹកដីថ្មី ឲ្យក្លាយទៅជាស្រែចម្ការជាស្រុកភូមិថ្មី សម្រាប់បង្កបង្កើនភោគផលសម្បត្តិ សង្គមជាតិ។

មុននឹងបានសម្រេចជោគជ័យតាមការគ្រោង ព្រះមហាក្សត្រ និងអ្នកដឹកនាំខ្មែរ បានជួយឧបត្ថម្ភ ប្រជាពលរដ្ឋ ដោយមានចែកទឹកចែកដីទ្រព្យធនធានសត្វពាហនៈ គោក្របីប្រដាប់ប្រដាឧបករណ៍កសិកម្ម និងខ្ញុំកំដរទាសាទាសី។ សក្ខីភាពនេះអាចបង្ហាញថាព្រះមហាក្សត្រ និងអ្នកដឹកនាំជាតិខ្មែរយល់អំពីជម្រៅសេដ្ឋកិច្ច ដែលផ្អែកទាំងស្រុងទៅលើកសិកម្ម។ ដូច្នេះ កម្លាំងនគរស្ថិតនៅលើកសិកម្ម។ ឯការស្ថាបនាកសាងជាតិ ស្ថិតនៅលើការស្ថាបនាកសិកម្ម។ ហើយការបែងចែកទឹកដីភូមិស្រុក ការជួយឧបត្ថម្ភ និងបញ្ជូនប្រជាពលរដ្ឋ ឲ្យទៅកាន់ភពរស់នៅលើទឹកដីថ្មី ក៏ជានយោបាយមួយយ៉ាងល្អដែរក្នុងការថែរក្សាការពារជាតិមាតុភូមិ។

វិគីភីឌា

ទីក្រុង​ព្រៃ​នគរ


ប្រភព​អត្ថបទ វិគីភេឌាខ្មែរ

ក្លោងទ្វារវត្តចន្ទរង្សី នៅទីក្រុងព្រៃនគរ ។

ក្លោងទ្វារវត្តចន្ទរង្សី នៅទីក្រុងព្រៃនគរ ។

ក្រុងព្រៃនគរ ជាអតីតទឹកដី​​កម្ពុជា។ ក្រុងព្រៃ​នគរ មានឈ្មោះថា សៃហ្គន (Saigon) ក្នុងសម័យ​យួន​ខាងត្បូង អាធីវគីកាន់កាប់។
ព្រៃនគរ ជាទី​ក្រុង​ដ៏​សំខាន់ និង​ជាទី​ប្រជុំ​កិច្ច​ការ​​នៃ​រដ្ឋការ​ធំ​នៅក្នុង​ដែនកម្ពុជា​ក្រោម និង​ជា​អតីត​កំពង់ផែ​ពាណិជ្ជ​កម្ម ដ៏​សំខាន់​មួយ​នៃ​អាណាចក្រ​ខ្មែរ នៅមុនពេល​ជនជាតិយួន​ ភៀសខ្លួន​មក​រស់នៅ​ក្នុង​អំឡុង​​សតវត្សរ៍​ទី ១៧។ ក្រោយពេល ស្តេច​ខ្មែរ ព្រះ​បាទ ជ័យជេដ្ឋាទី២ (១៥៧៣–១៦២៧) បាន​រៀប​អភិសេក​ជាមួយ​ស្នំ​ស្តេចយួន​មក ព្រៃនគរត្រូវបាន​ជនជាតិ​យួន​ហៅថា ខេត្ត​យ៉ាឌិន (Gia Định Thành) នា​ឆ្នាំ១៧៩០ តាម​ស្តេច​ឈ្មោះ ង្វៀង អាញ់​ (Nguyễn Ánh)​។ ក្រោយពេល​បារាំង កាន់​កាប់​​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ នា​ឆ្នាំ ១៨៥៩ នៅ​ថ្ងៃទី ១៥ ខែ​មីនា ឆ្នាំ ១៨៧៤ ប្រធានាធិបតី​បារាំង​ឈ្មោះ Jules Grévy​ បានចេញ​បទបញ្ជា​មួយ ​ក្នុង​ការបង្កើត ព្រៃនគរ ទៅជា​ទីក្រុង​សៃ​ហ្គ​ន (Thành Phố Sài Gòn)។​ ក្នុងសម័យ​អាណានិគមនិយម​បារាំង ព្រៃ​នគរ ជា​មជ្ឈមណ្ឌលដ៏​សំខាន់ មិន​ត្រឹមតែ​ពាណិជ្ជកម្ម​ទេ ប៉ុន្តែ​ថែមទាំង​ជា មជ្ឈមណ្ឌល​រដ្ឋបាល វប្បធម៌ និង អប់រំ​ទៀតផង ទូទាំង​សហព័ន្ធឥណ្ឌូចិន និង​ត្រូវ​បាន​​គេ​ចាត់ទុកថា​ជា “ទីក្រុង​ប៉ា​រីស​នៃបូព៌ា​ប្រទេស​” (Paris in the Orient) ។​
ក្រោយពី​របប​សាធារណរដ្ឋ​វៀតណាម ដែល​មាន​​សហរដ្ឋអាមេរិក​គាំទ្រ​ ​បាន​ដួលរលំ​នា​ថ្ងៃទី ៣០ ខែមេសា ឆ្នាំ១៩៧៥ ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ត្រូវបាន​បក្ស​កុម្មុយនីស្តវៀតណាម ប្តូរ​ឈ្មោះ​ជា​ភាសា​យួន​ថា ទីក្រុង​​ហូ​ជី​មិញ (Thành phố Hồ Chí Minh) ដើម្បី​រំ​ឮ​ក ដល់​ឈ្មោះ​មេដឹកនាំ បក្សកុម្មុយនីស្ត​យួន ហូ ជីមិញ ។ បច្ចុប្បន្ន ព្រៃនគរ ជាទី​ក្រុង​ដែលមាន​ប្រជាជន​រស់នៅ​ច្រើនជាងគេ និង​ជាម​ជ្ឈមណ្ឌល សេដ្ឋកិច្ច, វប្បធម៌, និង​អប់រំ ដ៏​សំខាន់​របស់​​សាធា​រ​ណរដ្ឋសង្គម​និយមវៀត​ណាម។

ភូមិសាស្ត្រ​
ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ឋិត​នៅ​ចំ​កណ្តាល​បេះដូង​នៃ​តំបន់​​ទាំងពីរ​គឺ តំបន់​វាលទំនាប (Tây Nam Bộ ) និង​តំបន់​ដូន​ណៃ (Đông Nam Bộ) របស់​ដែនដី កម្ពុជា​ក្រោម និង​មាន​ទីតាំង​ខាងជើង​ ជាប់​នឹងខេត្ត​ទួល​តា​មោក (Thủ Dầu Một )    បច្ចុប្បន្ន​ជា ខេត្ត​​​បិ​ន​​ភឿ​ក (Bình Phước), ​ពាយ័ព្យ​ជាប់​នឹង​ខេត្ត​រោងដំរី ​(Tây Ninh), ​ខាងកើត និងឦសាន ជាប់​នឹង​ខេត្ត​ដូន​ណៃ (Đồng Nai), អាគ្នេយ៍ជាប់​នឹង​ខេត្ត​អូរ​កាប់ (Bà Rịa – Vũng Tàu), ខាងលិច និង​ទិស​និរតី ជាប់​នឹង​ខេត្ត​កំពង់​គោ (Long An) និង ខេត្ត​មេ​-​ស (Tiền Giang)។ ពី​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ទៅ​ទីក្រុង​ហាណូយ​ភាគ​ខាងជើង​ នៃ​ប្រទេស​វៀតណាម មាន​ចម្ងាយ​ប្រមាណ ១.៧៣ គីឡូម៉ែត្រ និង​ចម្ងាយ ៥០ គីឡូម៉ែត្រ ទៅ​សមុទ្រ​ចិន​ខាងត្បូង (South China Sea)។ ចំពោះ​អាស៊ីអាគ្នេយ៍, ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ជា​ចំណុចរួម ​នៃ​ផ្លូវ​គមនាគមន៍​ដ៏​សំខាន់ រួមមាន ផ្លូវ​គោក ផ្លូវទឹក និង​ផ្លួ​វ​អាកា​ស ត​ភ្ជាប់​នឹង​ខេត្ត​នានា​នៅក្នុង​តំបន់ និង​ជា​ច្រក​អន្តរជាតិ ផងដែរ។​

និរុត្តិសាស្ត្រ

ខ្មែរ
​    ពាក្យ “​ព្រៃនគរ​” បើ​យោងតាម វចនានុក្រម​ខ្មែរ​របស់ សម្តេច​ព្រះសង្ឃ រាជ ជួន ណាត (​ជោ​ត​ញ្ញា​ណោ​) ដែល​បាន​បោះពុម្ព ដោយ​វិទ្យាស្ថាន​ពុទ្ធ​សាស ន​បណ្ឌិត្យ បាន​បញ្ជាក់ថា​៖
​ព្រៃនគរ (ន​.) ឈ្មោះ​ក្រុង​ជាទី​ប្រជុំ​កិច្ចការនៃ​រដ្ឋការ​​ធំ​នៅក្នុង​ដែនកម្ពុជា​ក្រោម ។​
ដូចនេះ ពាក្យ​ថា “​ព្រៃនគរ​” យើង​អាច​កាត់​ចេញ​ជា​ពីរ​សព្ទ គឺ “​ព្រៃ​” និង “នគរ​” ។ បណ្តា​សព្ទ​ទាំងពីរ​នេះ, សព្ទ​នីមួយៗ បើ​យោង តាម​វចនានុក្រម​ខាងលើ​ដដែល មាន​អត្ថន័យ​ថា ៖
ព្រៃ (ន​.) ប្រទេស ឬ​ទី​ដី​ដែលមាន​រុក្ខជាតិ​, លតា​ជាតិ​, តិណជាតិ ដុះ​ដេរដាស ទ្រុប​ទ្រុល : ព្រៃតូច​, ព្រៃធំ។ ព្រៃរនាម ព្រៃ​ក្នុង​បឹង ឬ​ក្នុង​ទី​ដែល​មានទឹក​លិច​ត្រាំ​នៅ​យូរ ។ ព្រៃរបោះ ព្រៃ​ដែលមាន​ដើមឈើ​របោះៗ។ ព្រៃរំលោង ព្រៃស្រោង​ក្នុង​ទំនាប។ ព្រៃ​ស្រោង ព្រៃ​ក្នុង​ទី​ខ្ពស់ ដែលមាន​ដើមឈើ​ខ្ពស់​ស្រោងៗ។ ព្រៃហ័តព្រៃហោង ព្រៃធំ​ដែល​ឆ្ងាយ​ដាច់​ស្រយាល អំពី​ស្រុកភូមិ គួរ​ស្ញើប​គួរ​ស្បើម ព្រោះ​តែង​មាន​សត្រូវ​ចាំ​បៀតបៀន ។​ល​។ (​ម​. ព​. ជាំ​, ញៀត​ស្បាត​, ផ្សៃ ផង​) ។​
(គុ​.) ដែល​កើត​, ដែលមាន​នៅក្នុង​ព្រៃ : សត្វព្រៃ​, ក្របីព្រៃ​, គោព្រៃ​, ឆ្កែព្រៃ​, មាន់ព្រៃ​…; មនុស្ស​ព្រៃ​..។ ព​. ប្រ​. ព្រៃៗ ដែលមាន​បែបបទ​ ឬ​សណ្ដាប់ធ្នាប់​ឆ្គងៗ​, ឆ្វេងៗ : ឫក​ព្រៃៗ​, សម្ដី​ព្រៃៗ​, និយាយ​ព្រៃៗ ។ នាំ​ឲ្យ​ព្រៃ​គំនិត នាំ​ឲ្យ​ទើស​គំនិត​, ឲ្យ​ចង្អៀត​គំនិត ។​ល​។​
​នគរ ន​-​គ សំ​. បា​. ( ន​. ) បុរី​, ក្រុង : អ្នក​នគរ គឺ​អ្នកក្រុង ។​
​សរុបមក ពាក្យ “ព្រៃនគរ​” មានន័យថា “​នគរ, ប្រទេស ឬ ទី​ដី​ដែលមាន​ព្រៃ​” ឬ “នគរ​ដែលមាន​មាន​រុក្ខជាតិ​, លតាជាតិ​, តិណជាតិ ដុះ​ដេរដាស ទ្រុប​ទ្រុល”។​

យួន
ក្រោយពី​ជនជាតិ​យួន ដែល​បាន​ភៀសខ្លួន​ពី​តំបន់​តុង​កឹង (Tonkin) ឬ ហាណូយ (Hà Nội) ភាគ​ខាងជើង​នៃ​ប្រទេស​វៀតណាម មក​រស់នៅក្នុង​ទីក្រុង ព្រៃនគរ នា​សតវត្សរ៍ ទី១៧, ព្រៃនគរ​ត្រូវបាន​ស្តេច​យួន​ឈ្មោះ ង្វៀង-អាញ់ (Nguyễn Ánh) ប្តូរ​ឈ្មោះ​ជា​ភាសា​យួន​ថា យ៉ា​ដិ​ន (​អក្សរ​យួនៈ​Gia Định) (អក្សរ​ចិន​:嘉定) ។ នៅ​ឆ្នាំ ១៨៦២ ក្រោយពេល​បារាំង បាន​ចូល​កាន់កាប់​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ពួកគេ​បាន​លុបឈ្មោះ យ៉ា​ដិ​ន ចេញ ហើយ​បាន​ប្តូរ​ឈ្មោះ​ជា​ផ្លូវ​ការ​​ថា សៃហ្គ​ន (Sài Gòn) វិញ ហើយ​ឈ្មោះ​នេះ ត្រូវបាន​គេ​ស្គាល់​ជា​សាធារណៈ​ រហូតមកដល់​សព្វ​ថ្ងៃ។ ទោះបី​បារាំង​បាន​លុបឈ្មោះ​យ៉ា​ដិ​ន ហើយ​ប្តូរ​ទៅជា សាយ​ហ្គ​ន ហើយ​ក្តី ក៏​ឈ្មោះ យ៉ា​ដិ​ន​ជា​អក្សរ​ចិន 嘉定 នៅតែ​ត្រូវបាន​គេ​សរសេរ​នៅលើ​ផែនទី sinitic រហូតដល់​ឆ្នាំ ១៨៩១ ។​
ពាក្យ​​ «Sài Gòn» ក្នុង​ភាសា​យួន នេះ​អ្នកខ្លះ​បាន​អះអាងថាជនជាតិ​យួន​និយាយ​ពាក្យ “ព្រៃនគរ” តាម​ខ្មែរ​មិន​ច្បាស់ ពេលដែល​ពួកគេ​បាន​ភៀសខ្លួន​មក​ដល់​ព្រៃនគរ​ដំបូង។ អ្នក​ដែល​បាន​អះអាង​យ៉ាង​នេះ ដោយ​គេ​បាន​លើក​ហេតុផល​ថា ពាក្យ “សាយ​” (Sài) នេះ ចេញ​មកពី​ពាក្យ “​ព្រៃ​” របស់​ខ្មែរ​ដែល​ជនជាតិ​យួន​និយាយ​មិន​ច្បាស់។ ពាក្យ​”ហ្គ​ន​” (Gòn) នេះ ជា​ភាសា​យួន ប្រែ​ថា “ដើម​គ​” (Cây Gòn) ឬ “​ផ្កាគ​” (Bông Gòn) ដែល​ពួក​ជនជាតិ​យួន​បាន​បកប្រែ​ចេញពី​ពាក្យ “​នគរ​” របស់​ខ្មែរ។ តាម​ពិត​ពាក្យ “​នគរ​” ក្នុង​ភាសា​ខ្មែរ​មានន័យថា បុរី ឬ ក្រុង មិនមែនជា​”​ដើម​គ​” ឬ “​ផ្កាគ​” ទេ តែ​ជនជាតិ​យួន ឮ​ខ្មែរ​និយាយថា​”នគរ​”​ៗ​ ស្តាប់​មិន​ច្បាស់​ស្មានតែ “​ដើម​គ​” ក៏​នាំគ្នា​ហៅថា “​សាយ​ហ្គ​ន​” (Sài Gòn) រហូតមកដល់​បច្ចុប្បន្ន។​
​តាមន័យ​មួយទៀត អ្នកខ្លះ​ថា បានជា​ជនជាតិ​យួន​ហៅ​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ថា Sài Gòn នោះ មកពី​ពេលដែល​ជនជាតិ​យួន បាន​ភៀសខ្លួន​ចូលដល់​ទឹក​ដី​ព្រៃនគរ បានឃើញ ដើម​គ ជាច្រើន​ដែល​ពលរដ្ឋ​ខ្មែរ​​បាន​ដាំ​នៅ​តំបន់​នោះ។​

ចិន
​តាម​ការអះអាង​មួយបែប​ទៀតថា ពាក្យ «Sài» ក្នុង​ភាសា​យួន​នេះ ជា​ពាក្យ​យួន​ខ្ចី​ពី​ចិន (​អក្សរ​ចិនៈ 柴 ដែល​បញ្ចេញ​សំឡេង តាមភាសា​ចិន ថា “​ឆាយ”​ ឬ (Chay) មានន័យថា “ឧស​,​ មែក​,​ របង​ចម្រឹង​ការពារ​,​ ស្វិត​ស្រពោន​”) ។ ពាក្យ «Gòn» វិញ​ក៏​ជា​ពាក្យ​យួន​ខ្ចី​ពី​ចិន​ដែរ (​អក្សរ​ចិនៈ​ 棍 បញ្ចេញ​សំឡេង​​តាម​ភា សា​ចិន​ថា “សុង​” ឬ Súng មានន័យថា “​គល់ឈើ​, ប៉ូល​”)។ តែ​ពាក្យ «Gòn» នេះ​មានន័យថា “​សំឡី ឬ ផ្កាគ” ក្នុង​ភាសា​យួន​ទៅ​វិញ ។​
​នៅ​ប្រទេស​ចិន ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ត្រូវបាន​គេ​ហៅ​ថា 西贡 បញ្ចេញ​សំនៀង​ថា Sai Gung តាម​គ្រាម​ភាសា​បញ្ចេញ​សំឡេង​ថា Sai Goong តាម​ចិន​តា​ជីវ (Teochew) និង xīgòng តាម​ភាសា​ចិន ​កុក​ងឺ​(Mandarin) ។​

ប្រវត្តិ
ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ត្រូវបាន​គេ​ស្កាល់​ជាទូទៅ​ថា ទីក្រុង​ហូជីមិញ (TP Hồ Chí Minh) ឋិត​នៅក្នុង​តំបន់​វាលទំនាប​នៃ​ដែនដី កម្ពុជា​ក្រោម ឬ​ភាគខាង​ត្បូង​នៃ​ប្រទេស​សាធារណរដ្ឋ​សង្គមនិយម​វៀតណាម បច្ចុប្បន្ន។ មុនពេល​ជនជាតិ​យួន ​ភៀសខ្លួន​មក​រស់​នៅ នា​សតវត្សរ៍ ទី ១៧, ព្រៃនគរ ជាទី​ក្រុង​ដ៏​សំខាន់​របស់​ខ្មែរ និង​មាន​ពលរដ្ឋ​ខ្មែរក្រោម​រស់នៅ​រាប់​សត​វត្សរ៍​មកហើយ។​
ឆ្នាំ ១៦២៣ ព្រះបាទជ័យជេដ្ឋាទី២ ឬ ព្រះ​ពញាញោម (១៥៧៣-១៦២៧) សោយរាជ្យ​នៅ​ក្រុង​​ឧ​ត្តុ​ង្គ ចាប់ពី​ឆ្នាំ ១៦១៨ ដល់ ១៦២៨ ​ បានផ្តល់​ឱកាស​ឲ្យ​ស្តេច​យួន​ត្រកូល​ង្វៀង (Nguyễn) ឈ្មោះ ង្វៀង-ផុ​កង្វៀង (Nguyễn Phúc Nguyên) (១៥៦៣​–១៦៣៥) សោយរាជ្យ​ពី​ឆ្នាំ ១៦១៣ ដល់ ១៦៣៥ បោះជំរុំ​ទ័ព ​និង​ ជនភៀសខ្លួន​យួន​នៅ​ព្រៃនគរ ដើម្បី​ធ្វើសង្គ្រាម ជាមួយ​ស្តេច​យួន​ត្រកូល​ទ្រិ​ញ ​(Trịnh) នៅ​ភាគ​ខាងជើង​ប្រទេស​យួន ​ក្រោយ​ពី​ស្តេច​ខ្មែរ​អង្គ​នេះ បាន​រៀប​អភិសេក​ជាមួយ​បុត្រី ស្តេច​យួន​ឈ្មោះ ង្វៀង-ផុ​កង៉ុ​កវ៉ាន (Nguyễn Phúc Ngọc Vạn) មក​ធ្វើជា​មហេសី​មក​។ ដោយ​អំណាច​នៃការរៀប​អភិសេក បុត្រី​យួន​ឲ្យ​ស្តេច​ខ្មែរ​នេះ​ហើយ បានធ្វើ​ឲ្យ​ស្តេច​យួន​ត្រកូល​ង្វៀង​ខាងត្បូង​ធ្វើសឹក​ឈ្នះ​ស្តេច យួន​ត្រកូល​ទ្រិ​ញ​ខាងជើង ហើយ​បន្ទាប់មក ​ស្តេច​យួន​ត្រកូល​ង្វៀង ក៏បាន​ទទួល​ជោគ​ជ័យ​​នូវ​ម​ហ​ច្ឆិ​តា ​លេប​ទឹកដី របស់​ខ្មែរ​តាម​គោល​នយោ​បាយ “ដំណើរ​ឆ្ពោះទៅ ទិស​ខាងត្បូង​” (Cuộc Nam Tiến) យ៉ាង​ត្រចះត្រចង់ ។​

សម័យ​អាណានិគម​បារាំង​ពី​ឆ្នាំ ១៨៦២ ដល់ ១៩៥៤ ៖
យោងតាម​ស​ព្វា​វចនាធិប្បាយ​វី​គី​ភី​ឌា  (Wikipedia), នៅ​ឆ្នាំ ១៨៥៩ ពេល​បារាំង​ត្រួតត្រា​បាន ទីក្រុង​ព្រៃនគរភ្លាម ពួកគេ​ក៏​ចាប់ផ្តើម​អភិវឌ្ឍ​តំបន់​មួយ​​នេះ​ ឲ្យ​ក្លាយទៅជា​ទីក្រុង​ពាណិជ្ជកម្ម ដ៏​ធំ​មួយ ដើម្បី​បំពេញ​ម​ហិ​ច្ឆិ​តា ​ពង្រីក​ឥទ្ធិពល​របស់ខ្លួន ​នៅ​ឥណ្ឌូចិន។ តាម​គម្រោង​ដំបូង​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ ត្រូវ​បាន​​បូក​បញ្ចូល​ទាំង​តំបន់​ផ្សារ​ធំ ដែល​ភាសា​យួន​ហៅ ចើ​លើង (Chợ Lớn ) ប៉ុន្តែ​ដល់​ឆ្នាំ ១៩៦៩ ដោយ​យល់ឃើញថា គម្រោង​នៃ​ការបង្កើត​ទីក្រុង​នេះ​​មាន​ទំហំ​ធំ​ពេក ពិបាក​ក្នុង​ការរក្សាសន្តិសុខ រដ្ឋា​ភិបាល​អាណានិគមបារាំង បាន​កាត់ ផ្តាច់​តំបន់​ផ្សារ​ធំ​​ចេញ ពី​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ យ៉ាង​ឆាប់រហ័ស។ ក្រោយ​ពី​​ការបង្កើត​គម្រោង​នេះ​មិនយូរប៉ុន្មាន អាគារ​ធំៗ សំខាន់ៗ​​របស់​ទីក្រុង ដែល​បាន​កសាង​តាមបែប​បស្ចិម​ប្រទេស ដូចជា អាគារ​ទេសាភិបាល​ដែន​កូស័ង​ស៊ីន និង​វិមាន​នរោត្តម ត្រូវបាន​ដំណើរ​សាង​សង់។ ក្រោយពី​កសាង​អាគារ​នេះ និង​ធ្វើការ​អភិវឌ្ឍ​រួចមក មុខមាត់​នៃ​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ​មានការ​ផ្លាស់ប្តូរ គួរ​ឲ្យ​កត់សម្គាល់ ។​
​គួរកត់សម្គាល់​ផងដែរ អាគារ​វិមាន​នរោត្តម ត្រូវ​បាន​លោក​ទេ​សា​ភិ បាល​ដែន​កូស័ងស៊ីន Lagrandière ប្រារព្ធ​ពិធី​សម្ពោធិ៍ បញ្ចុះបឋមសិលា ជា​​លើកដំបូង​នៅ​ថ្ងៃទី ២៣ ខែកុម្ភៈ ឆ្នាំ ១៨៦៨ ដើម្បី​ដំណើរការ​សាងសង់ អាគារ​ទេសាភិបាល​ថ្មី​មួយ​នេះ នៅ​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ​ជំនួស​ឲ្យ​អាគារ​ចាស់​ដែល បាន​កសាង​ដោយ​ឈើ​កាលពី​ឆ្នាំ ១៨៦៣ ។ អាគារ​ថ្មី​នេះ កសាង​រហូតដល់​ឆ្នាំ ១៨៧៣ (៥ ឆ្នាំ ) ទើបបាន​សម្រេច​ជា​ស្ថាពរ ដែលមាន​វិស្វករ Hermite ជា​អ្នក​រៀប​គម្រោង​សំណង់ ។ ក្រោយពី​បាន​កសាង សម្រេច​ជា​ស្ថាពរ គេ​បានដាក់​ឈ្មោះ​អាគារ​នេះ​ថា វិមាន​នរោត្តម និង​ផ្លូវ​នៅមុខ​អាគារ​នេះ ក៏ត្រូវ​បាន​គេ​ដាក់ឈ្មោះថា វិថី​នរោត្តម ដែរ ដើម្បី​ឧទ្ទិស​ដល់​​ព្រះករុណា​ព្រះបាទ សម្ដេចព្រះ​នរោត្តម (១៨៣៤ – ១៩០៤) ជា​ព្រះ​ចៅ ក្រុង​កម្ពុជា​ធិបតី នា​ពេលនោះ ។​
គម្រោងការណ៍ (​ប្លង់​) របស់​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ នា​ពេល​នោះ ត្រូវបាន​រៀបចំឡើង​តាមបែប​អ៊ឺ​រុ​ប ដោយ​មាន​បង្កើត​ការិយាល័យ និង​ស្ថាប័ន​រដ្ឋបាល​ជាច្រើន​ដូចជា វិមាន​ទេសាភិបាល, អាគារ​មន្ត្រី​ក្រសួង​មហា​ផ្ទៃ, តុលាការ, សាលាឧទ្ធរណ៍, សាលាដំបូង, តុលា ការ​ពាណិជ្ជកម្ម, និង វិហារ​សម្តេច​សង្ឃ​កាតូលិក ជា​ដើម ។
ឆ្នាំ ១៨៦២ ព្រៃនគរ​ត្រូវបាន​ប្តូរ​ឈ្មោះ​ទៅជា​សាយ​ហ្គ​ង (Sai Gon)។ ដល់​ឆ្នាំ ១៨៦៧ អភិបាល​កិច្ច​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ បានប្រគល់ ទៅ​ឲ្យ​គណៈកម្មការ​ទីក្រុង​​ដែលមាន​ប្រធាន​មួយរូប និង​សមាជិក​គណៈ​កម្មការ ១២ រូប ជា​អ្នកគ្រប់គ្រង ។​
​ថ្ងៃទី ១៥ ខែមីនា ឆ្នាំ ១៨៧៤ ប្រ​ធា​ធិបតី​បារាំង Jules Grévy បានចេញ​បទបញ្ជា​មួយ ក្នុង​ការ​​បង្កើត​ព្រៃនគរ ទៅជា​ទីក្រុង ដោយមាន​ទេសា​ភិ​បាល​ក្រុង (résident-maire ) ជា​ជនជាតិ​បារាំង ។​
ឆ្នាំ ១៨៧៦ រដ្ឋាភិបាល​បារាំង បាន​បែងចែក​ដែន​កម្ពុជា​ក្រោម ចេញ​ជា ៤ តំបន់​រដ្ឋបាល​ធំៗ ហៅ​ថា circons cription administrative ក្នុង​តំបន់​នី​មួយៗ ត្រូវបាន​បែង​ចែកចេញជា​និគម តូចៗ (arrondissement ) ដូចខាងក្រោម​៖

  • តំបន់​ព្រៃនគរ (Sai Gon) មាន ៥ និគម​
  • តំបន់​មេស (My Tho) មាន ៤ និគម​
  • តំបន់​លង់​ហោរ (Vinh Long) មាន ៤ និគម​
  • តំបន់​បាសាក់ (Ba Sac) មាន ៦ និគម​

 

តំបន់​ព្រៃនគរ បាន​បែង​ចែកចេញជា ៥ និគម​រួមមាន​៖

  1. រោងដំរី (Tây Ninh)
  2. ទួល​តា​មោក (Thủ Dầu)
  3. ត្រពាំង​ចង្វា (Biên Hòa)
  4. បា​រៀ (Bà Rịa)
  5. ព្រៃនគរ (Gia Định)

​លុះដល់​ឆ្នាំ ១៨៧៩ រដ្ឋាភិបាល​បាន​បង្កើត​បន្ថែម​​នូវ​គណៈកម្មការ​ទី​រួម​ខេត្ត​ព្រៃនគរ មួយទៀត។​
ក្រោយពេល​បារាំង​ចូល ត្រួតត្រា​ទីក្រុង​ព្រៃនគរ គេ​សង្កេត​​ឃើញ ឥទ្ធិពល​វប្បធម៌ និង​សាសនា​នៃ​បស្ចិម​ប្រទេស​​ក៏បាន​ហូរ ចូលមក​ដែនដីកម្ពុជា​ក្រោម​​ផងដែរ។ ឥទ្ធិពល​ទាំងនេះ អាច​បញ្ជាក់បាន​តាម រយៈ​​ការកសាង អាគារ​ផ្សេងៗ​ តាមបែប​បស្ចិម​ប្រទេស និង​ជនជាតិ​យួន​ជាច្រើន​ បាន​ប្តូរ​ពី​សាសនា​ព្រះពុទ្ធ ទៅជា​សាសនា​កាតូលិក​។ ចំណែក​ខ្មែរ​ក្រោម​​រក្សា​គោលជំហរ ក្នុងការ​គោរព​ព្រះពុទ្ធសាស​-នា​​ថេរវាទ​ដដែល។​
ក្នុងសម័យ​អាណានិគមនិយម​បារាំង ទីក្រុង​ព្រៃនគរជា​មជ្ឈមណ្ឌល​ដ៏​សំខាន់ មិន​ត្រឹមតែ​ពាណិជ្ជ​កម្ម​ទេ វា​ថែមទាំង​ជា មជ្ឈមណ្ឌល​រដ្ឋបាល វប្បធម៌ និង​​អប់រំ​ទូទាំង​សហព័ន្ធ​ឥណ្ឌូចិន និង​ត្រូវបាន​គេ​ចាត​់ទុកថា​ជា “ទីក្រុង​ប៉ា​រិ​ស​នៃ​បូព៌ា​ប្រទេស​” (Paris in the Orient)។​
ឆ្នាំ ១៩២៩ ទីក្រុង​ព្រៃនគរ មាន​ប្រជាជន​ទាំង​អស់​ចំនួន ១២៣,៨៩០ នាក់ ក្នុងនោះ ជនជាតិ​បារាំង ​មាន ១២,១០០ នាក់។ ក្នុង​ទសវត្សរ៍​ឆ្នាំ ១៩៤០ មាន ២២០,០០០ នាក់៕ q